فلسفه اسلامی دانش گذشته نیست

سرویس اندیشه ایکنا، به مناسبت روز جهانی فلسفه و در قالب پرونده های تخصصی به نام «پای درس فرزانگی» به سراغ صاحب سخنان و اهل اندیشه رفته و هر بار به موضوعی از ساحات تفکر فلسفی پرداخته است. در این مجال به فلسفه اسلامی از گذشته تا امروز و جریان آموزش و پژوهش در ایران پرداخته ایم. آنچه در ادامه می خوانید حاصل گفت وگو با طاهره کمالی زاده عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است.

سرویس اندیشه ایکنا، به مناسبت روز جهانی فلسفه و در قالب پرونده های تخصصی به نام «پای درس فرزانگی» به سراغ صاحب سخنان و اهل اندیشه رفته و هر بار به موضوعی از ساحات تفکر فلسفی پرداخته است. در این مجال به فلسفه اسلامی از گذشته تا امروز و جریان آموزش و پژوهش در ایران پرداخته ایم. آنچه در ادامه می خوانید حاصل گفت وگو با طاهره کمالی زاده عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. او در این گفت وگو به موضوعاتی همچون ضرورت روزآمدسازی فلسفه اسلامی، اهمیت روش شناسی در تحول مطالعات فلسفی، بازخوانی میراث حکمی متناسب با نیازهای امروز، نسبت فلسفه با مسائل و تجربه زیسته جامعه و ضرورت احیای نگاه کلان و فلسفی به مسائل اجتماعی پرداخت. او به ما گفت که فلسفه اسلامی دانش گذشته نیست و در مورد انتظار ما از پرداخت فلسفه به مسائل انضمامی و در یک عبارت که فلسفه به چه معنایی دانش کاربردی نیست، سخن گفت.

ایکنا - نخستین پرسش در مواجهه با وضع فلسفه در دانشگاه ایران این است که فلسفه اسلامی برای دانشجوی امروز آن گونه که باید ایجاد رغبت و انگیزه نمی کند، چه عوامل ساختاری یا محتوایی در شکل گیری این فاصله نقش دارند؟

به عنوان یک دانشجو و معلم فلسفه با بیش از سی سال حضور در این حوزه، می توانم از تجربه ای سخن بگویم که با تصور رکود یا بی اقبالی به فلسفه اسلامی سازگار نیست. این رشته همچنان دانشجویان علاقه مند را به خود جذب می کند؛ داوطلبان آن در آزمون های کارشناسی ارشد و دکتری حضور دارند و حتی دانش آموختگان برخی رشته های فنی و دیگر حوزه های تخصصی نیز به مطالعه و تحصیل فلسفه اسلامی روی آورده اند.

با این همه، اگر بخواهیم منصفانه و از منظر یک معلم فلسفه سخن بگوییم، باید بپذیریم که برخی از مهم ترین مسائل امروز فلسفه اسلامی به حوزه آموزش دانشگاهی آن بازمی گردد. سرفصل ها و منابع درسی این رشته، به ویژه در مقطع کارشناسی، نیازمند بازنگری جدی، روزآمدسازی و متناسب شدن با نیازهای نسل جدید دانشجویان است. ما همچنین به تدوین و تألیف منابع آموزشی جدید نیاز داریم؛ منابعی که ضمن حفظ دقت و اصالت علمی، بتوانند زبان فلسفه اسلامی را برای دانشجوی امروز قابل فهم تر کنند و میان میراث فلسفی گذشته و پرسش های جدید ارتباط برقرار سازند.

این ضرورت، متأسفانه در این دوره آن چنان که باید مورد توجه قرار نگرفته است. بنابراین، شاید یکی از مهم ترین گام ها برای آینده فلسفه اسلامی، نه صرفاً دفاع از موجودیت آن، بلکه بازسازی شیوه آموزش، بازنگری در برنامه های درسی و تولید ادبیات آموزشی متناسب با نیازهای امروز باشد. به نظر می رسد رشته فلسفه اسلامی برای حفظ و گسترش حضور خود در محافل دانشگاهی، نیازمند بازنگری و تحول جدی در آموزش و ادبیات آموزشی است.

ایکنا - بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران جوان احساس می کنند رجوع به فلسفه اسلامی، به نوعی رجوع به گذشته و مطالعه متونی انتزاعی است که نسبتی با اکنون و آینده زندگی آن ها برقرار نمی کند. ارزیابی شما از این رویکرد چیست؟

یکی از دلایل تصور گذشته بودن فلسفه اسلامی، همسان گرفتن «کلی و انتزاعی بودن» فلسفه  با بی ارتباط بودن با واقعیت است نخست آنکه طبق تعریف ارسطو  فلسفه علم کلی  است. علاوه بر این کلی و انتزاعی  بودن، اگر درست فهمیده شوند، یکی از مهمترین دلایل امکان ماندگاری فلسفه اند.

فلسفه اسلامی اسلامی را نمی توان صرفا دانش گذشته دانست؛ زیرا کلی و انتزاعی بودن فلسفه بر خلاف تصور رایج یکی از عوامل ماندگاری و قابلیت حضور آن در زمان های مختلف است. فلسفه چون به مبانی مفاهیم و نسبت های عام می پردازد در یک زمان و مکان خاص محصور نمی ماند و قادر است در مواجهه با موقعیت های تاریخی متفاوت بازخوانی و بازآفرینی شود. اگر فلسفه صرفا جزئی و انضمامی بود احتمالا با تغییر شرایط تاریخی، بخش مهمی از کار آمدی خود را از دست می داد.  فلسفه از آن جهت که  به مفاهیم و ساختارهایی می پردازد که به یک مورد، زمان یا مکان خاص محدود نیستند، می تواند از شرایط تاریخی پیدایش خود فراتر رود و در زمینه های جدید بازخوانی شود. اگر یک نظریه فلسفی صرفاً وصف یک موقعیت جزئی و تاریخی بود، با تغییر آن موقعیت، بخش عمده کارآمدی خود را از دست می داد. اما مفاهیم فلسفی می توانند در شرایط جدید بازتفسیر شوند.

رجوع به اندیشه افلاطون، ارسطو، فارابی و ابن سینا در مباحث فلسفی معاصر و گفتگوهای فکری امروز نمونه هایی از همین ظرفیت است. استمرار حضور آنان به این معنا نیست که پاسخ های تاریخی آنان بدون تغییر برای جهان امروز آماده اند؛ بلکه به این معناست که ساختارهای مفهومی و پرسش های بنیادی آنان همچنان امکان تولید فهم جدید را فراهم می کنند. کارآمدی فلسفه در این نیست که برای هر زمان یک پاسخ انضمامی آماده داشته باشد؛ در این است که مفاهیمی در اختیار ما بگذارد که بتوانیم با آن ها هر زمانه ای را بفهمیم.

در هر حال به نظر می رسد مسئله فلسفه اسلامی امروز لزوماً «گذشته بودن» آن نیست؛ بلکه تا حد زیادی «گذشته خوانی» ما از آن است. اگر فلسفه اسلامی صرفاً به صورت تاریخ عقاید و مجموعه های از آرای متفکران گذشته آموزش داده شود، به گذشته تعلق پیدا می کند، اما اگر به مثابه منبع مفاهیم، شیوه های استدلال، صورت های مسئله پردازی و ظرفیت های نظری بازخوانی شود، می تواند در اکنون و آینده حضور داشته باشد.

ایکنا - میراث فلسفه اسلامی از ظرفیت های گسترده ای برای مواجهه با مسائل انسان و جامعه برخوردار است؛ با این حال، به نظر می رسد میان این میراث و بخشی از دغدغه ها و مسائل انسان معاصر فاصله ای شکل گرفته است. به نظر شما چه عواملی در شکل گیری این فاصله نقش داشته اند؟

شاید به این گونه نباشد که در ایجاد این گسست کسانی و یا نهادهایی نقش و یا قصور داشتند بلکه چه بسا این گسست در سایه برخی غفلت ها و نواقص رخ داده است؛ از جمله بی توجهی به روش و روش شناسی در حوزه فلسفه اسلامی و مطالعات فلسفی اعم از آموزش و پژوهش. درحالی که حکمای ما همگی روشمند بوده اند و اغلب روش فلسفی و حکمی خود را، به صراحت یا به صورت ضمنی، تبیین کرده اند. ابن سینا در مقدمه «شفا»، سهروردی در مقدمات آثار خود، به ویژه «حکمةالاشراق»، و ملاصدرا در مقدمه و مباحث مقدماتی جلد نخست «اسفار»، درباره مبانی، شیوه و مسیر حکمت خویش سخن گفته اند. حکیم سبزواری نیز در «اسرارالحکم» و دیگر آثار خود، روش حکمی خویش را آشکار کرده است. بنابراین، روش مندی بخشی از سنت خود فلسفه اسلامی است، نه امری بیگانه با آن.

با این حال، در دوره معاصر، به ویژه در حدود نیم قرن گذشته، این وجه از میراث فلسفی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هم زمان، روش های جدید تحقیق در علوم انسانی و اجتماعی، اعم از روش های کمی و کیفی، و حتی روش های تخصصی تر در مطالعات فلسفی، آن چنان که باید وارد فضای پژوهش فلسفه اسلامی نشده اند. در نتیجه، یکی از مسائل مهم امروز ما صرفاً کمبود پژوهش در فلسفه اسلامی نیست؛ بلکه نیاز به بازاندیشی در چگونگی پژوهش، آموزش و تولید دانش در این حوزه است. بی توجهی نسبی به روش شناسی، می تواند یکی از عوامل کندی در به روزرسانی مطالعات فلسفه اسلامی و نیز کمبود منابع آموزشی و پژوهشی جدید و متناسب با نیازهای امروز باشد. از این منظر، روزآمدسازی فلسفه اسلامی لزوماً به معنای تغییر مبانی یا فاصله گرفتن از سنت حکمی نیست؛ بلکه می تواند به معنای بازخوانی روشمند این سنت با بهره گیری از ظرفیت های روش شناختی معاصر باشد؛ به گونه ای که هم اصالت فلسفه اسلامی حفظ شود و هم امکان گفت وگوی مؤثرتر آن با دانش و مسائل امروز فراهم آید.

ایکنا - در کلام شما به بازخوانی روشمند اشاره شد. آیا سابقه فکر فلسفی در گذشته از متن مسائل زندگی روزمره دور بوده یا فیلسوفان ما در متن مسائل زمانه خود می اندیشیدند؟

چه در گذشته و چه در حال، حکما و متفکران فلسفه اسلامی از متن زندگی و مسائل جامعه به دور نبوده اند؛ اما این حضور به معنای درگیرشدن فلسفه با جزئیات پراکنده و روزمره نیست. فلسفه به اقتضای ماهیت خود، ناظر به کلیات است و این کلی نگری هیچ گونه تعارضی با توجه به جامعه و مسائل آن ندارد. اتفاقاً فلسفه می تواند مسائل جامعه را از منظری بالاتر و در یک چارچوب کلی و مرتبط بررسی کند و بر اساس آن، امکان ارائه راه حل های بنیادی را فراهم سازد. مسائل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سایر مسائل جامعه، در واقعیت، امور منفک و بی ارتباط با یکدیگر نیستند؛ بلکه به یکدیگر پیوسته و درهم تنیده اند و نمی توان آنها را به صورت کاملاً جدا از یکدیگر تحلیل و برای هرکدام راه حلی مستقل ارائه کرد.

یکی از ظرفیت های مهم فلسفه دقیقاً در همین جاست: فلسفه ما را از جزئی نگری به سوی کل نگری و از پراکندگی مسائل به سوی فهم نسبت و پیوند میان آنها سوق می دهد. این ویژگی حتی در تعریف فلسفه نیز آشکار است؛ آنجا که موضوع فلسفه، «موجود بما هو موجود» دانسته می شود؛ مفهومی که عام ترین ساحت هستی را دربرمی گیرد. در حکمت متعالیه نیز نظریه اصالت وجود ملاصدرا، با قرار دادن وجود در بنیاد تحلیل فلسفی، افق این نگاه جامع را گسترده تر می کند.

از سوی دیگر، این کلی نگری به معنای بی اعتنایی به شرایط تاریخی و مسائل واقعی جامعه نیست. مقدمه جلد نخست کتاب «اسفار اربعه» نمونه روشنی از توجه عمیق ملاصدرا به وضعیت فکری و فرهنگی زمانه خویش است. او از تشطط و پراکندگی جریان های فکری عصر خود سخن می گوید و پروژه فلسفی خویش را در نسبت با همین وضعیت فکری صورت بندی می کند. بنابراین، می توان گفت جامع نگری فلسفی نه نقطه مقابل توجه به جامعه، بلکه شیوه خاص فلسفه برای فهم جامعه است: حرکت از مسائل پراکنده و جزئی به سوی مبانی، روابط و ساختارهای کلی و از آنجا بازگشت به مسائل عینی و ارائه راه حل هایی بنیادی تر.

ایکنا - به اعتقاد شما، آیا حیات و پویایی فلسفه اسلامی منوط به نگاه انضمامی و گره خوردن آن با مسائل جاری زندگی است، یا اساساً رسالت و کارویژه فلسفه ساحت دیگری دارد؟

بحث از حیات و پویایی فلسفه اسلامی را نمی توان صرفاً با این پرسش آغاز کرد که آیا فلسفه اسلامی امروز پاسخ های مستقیم و آمادهای برای مسائل روز دارد یا نه؟  این صورتبندی، فلسفه را به مجموعه های از پاسخ های موردی و انضمامی فرو می کاهد و معیار پویایی را نیز از سطح فلسفی به سطح کاربرد فوری منتقل می کند. مسئله بنیادی تر آن است که فلسفه اسلامی چه توانایی برای فهم زمانه، بازسازی افق های مفهومی، پیوند دادن اجزای پراکنده و فراهم کردن امکان دیدن نسبت میان مسائل را واجد است.

می توان گفت مسأله امروز این است که گسستی میان فلسفه و تجربه زیسته جامعه معاصر ایجاد شده است. جامعه امروز ما اتفاقا با مسائل فلسفی فراوانی درگیر است: معنای زندگی، عدالت، هویت،اخلاق، نسبت علم و دین، فناوری، هوش مصنوعی، خانواده، آینده انسان و.... . اما اغلب این مسائل به صورت جزئی، فوری و مساله محور تجربه می شوند و کمتر در یک چارچوب کلی و بنیادین دیده می شوند. مساله جامعه امروز، غیبت نگاه فلسفی به مسائل است. نگاه فلسفی نگاه کلی و جامع است اتفاقا در شرایط پیچیده امروز این نگاه کلی می تواند به جای دور کردن ما از مسائل واقعی رابطه میان مسائل پراکنده را اشکار سازد و امکان حل عمیق تر آن ها را فراهم سازد. مساله امروز جامعه غلبه نگاه جزئی به مسائل زندگی و غفلت از نگاه کلان فلسفی و نگاه کلی و بنیادینی است که می تواند نسبت میان این مسائل را روشن سازد و راه برون رفت را نشان دهد.

جامعه امروز با انبوهی از مسائل جزئی مواجه است و از فلسفه انتظار دارد برای هر مسأله یک پاسخ فوری و کاربردی ارائه کند. در حالیکه وظیفه وشأن و قابلیت مهمتر فلسفه این است که از دل این مسائل پراکنده، مبانی، نسبت ها، پیش فرض ها و افق کلی آن ها را آشکار کند و جامعه را از پراکندگی مسائل به فهم پیوستگی آن ها و از نگاه جزئی به نگاه کلان و جامع ارتقا دهد. این نکته برای فلسفه اسلامی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا یکی از ظرفیتهای مهم سنت فلسفی اسلامی، تلاش برای فهم نسبت میان حوزه هایی است که در نگاه نخست جدا از یکدیگر ند؛ عقل و وحی، فلسفه و عرفان، اخلاق و سیاست(حکمت عملی)، انسان و جهان، نظر و عمل و علوم مختلف. بنابراین شاید تعبیر دقیقتر این باشد که فلسفه پاسخگوی مسائل جامعه است ؛ اما رسالت آن صرفا حل مسائل نیست؛ بلکه ارتقای سطح دیدن مسائل است. فلسفه می تواند با گذر از  جزئیات پراکنده امکان دیدن کل و نسبت میان اجزاء را فراهم کند. فلسفه نباید کاربرد خود را در جزئیات بیابد بلکه باید قدرت دیدن کل را به جامعه باز گرداند.

فلسفه نباید صرفا به این معنا «کاربردی» شود که برای هر مساله جزئی یک راه حل ارائه کند. بلکه وظیفه بنیادی تر آن ارتقاء افق نگاه از جزء به کل از پراکندگی به پیوستگی و از مساله منفرد به منظومه مسائل است. بنابراین رسالت فلسفه در جامعه معاصر  باز گرداندن قدرت دید کل به جامعه است. به عبارتی نقش بنیادی  فلسفه، باز سازی و تقویت قدرت تفکر جامع و کل نگر است.

امروزه گاه از فلسفه انتظار می رود هرچه بیشتر به مسائل جزئی، انضمامی و روزمره نزدیک شود تا زنده و کاربردی تلقی گردد. این انتظار بخشی از یک نیاز واقعی است، اما اگر به معیار اصلی حیات فلسفه تبدیل شود، خطر از دست رفتن شأن فلسفی آن وجود دارد. فلسفه می تواند درباره مسائل انضمامی سخن بگوید، اما نباید در جزئی نگری متوقف شود شأن فلسفی آن در این است که در عین مواجهه با امور جزئی، آن ها را در نسبت با مبانی، کلیات، غایات و ساختارهای کلان بررسی کند. از این منظر، پویایی فلسفه اسلامی نه در «جزئی نگر شدن»، بلکه در«جامع نگرتر» و «روشمندتر شدن» آن است.

ایکنا - با توجه به آنچه از شما شنیدیم در شرایط کنونی، مسئله اصلی فلسفه اسلامی در ایران چیست؟ آیا رجوع به زندگی و مسائل عینی جامعه می تواند نسل معاصر را دوباره با فلسفه آشتی دهد و آیا در تاریخ تفکر اسلامی سابقه ای از چنین رویکردی داریم؟

از این منظر، مسئله جامعه معاصر لزوماً «قهر با فلسفه» نیست؛ بلکه می توان آن را از دست رفتن «قدرت دیدنِ کل» دانست. انسان معاصر در معرض انبوهی از اطلاعات، تخصص ها، مسائل جزئی و تصمیم های فوری قرار دارد و ممکن است هرچه بیشتر درباره اجزا بداند، اما نسبت میان اجزا، مبانی، غایات و پیامدهای آن ها را کمتر ببیند. فلسفه می تواند در همین نقطه نقش ایفا کند: نه صرفاً با حل یک مسئله منفرد، بلکه با ارتقای سطحی که مسئله در آن فهمیده می شود.

تاریخ فلسفه اسلامی نشان می دهد که حیات فلسفی همیشه یک روند خطی و یکنواخت نبوده است. دوره هایی از محدودیت، فشار یا کاهش حضور فلسفی وجود داشته و در مقاطعی دیگر، فلسفه در قالب ها و محیط های تازه دوباره رونق یافته است. سهروردی به قتل رسید و ملاصدرا تبعید شد؛ با این حال، این رخدادها به پایان حیات فلسفی در ایران نینجامید. در مکتب اصفهان جریان های فلسفی و حکمی به شکوفایی رسیدند و بعدها در مکتب تهران استمرار و صورت بندی تازهای پیدا کردند. در دوره قاجار نیز مدارس سنتی متعدد وقف حکمت و فلسفه شدند و موقوفاتی برای تعلیم حکمت و فلسفه اختصاص یافت. این تجربه تاریخی نشان می دهد که حیات فلسفه را نباید صرفاً با میزان حضور رسمی آن در یک مقطع زمانی سنجید. سنت فلسفی می تواند در شرایط نامساعد به حیات خود ادامه دهد و سپس در یک بستر نهادی، آموزشی و علمی مناسب دوباره شکوفا شود.

پرسش راهبردی امروز فقط این نیست که چگونه فلسفه اسلامی را «معاصر» کنیم؟ بلکه این است که چه شرایط علمی، آموزشی، نهادی و روش شناختی موجب شکوفایی فلسفه اسلامی در دوره های تاریخی شده و چگونه می توان آن شرایط را با نیازهای امروز بازسازی کرد.

ایکنا _ با این توضیحات چگونه می توان سنت فلسفه اسلامی را احیاء کرد؟

پویایی یک سنت فلسفی فقط به تولید نظریه های جدید وابسته نیست؛ به تربیت انسان هایی وابسته است که بتوانند فلسفی ببینند و فلسفی بیندیشند و این سبک زندگی را به عنوان یک فرهنگ در جامعه ترویج نموده و نهادینه سازند.  بنابراین، آموزش فلسفه باید از انتقال دانش فلسفی و آموزه های حکمی فراتر رود و به آموزش مهارت های فلسفه ورزی نیز توجه کند. پویایی فلسفه اسلامی فقط به تولید نظریه های جدید وابسته نیست؛ به تربیت انسان هایی نیز وابسته است که بتوانند فلسفی ببینند، فلسفی بیندیشند، فلسفی مسئله سازی کنند و با دانش های دیگر و آراء و افکار متنوع و حتی متعارض وارد گفت وگوی روشمند شوند.

از جمله مهمترین مهارت های این حوزه، مهارت های روش شناختی و ارتباطی و توانایی انتقال مفاهیم پیچیده فلسفی به زبان قابل فهم است. این مهارت ها می تواند گسست بین جامعه و فلسفه را ترمیم کند و در نهادینه سازی قدرت دید کلی فلسفی در جامعه تاثیر گذار باشد. بنابراین می توان سه سطح را از یکدیگر تفکیک کرد: دانش فلسفی، مهارت فلسفه ورزی، و توانایی به کارگیری فلسفه در جهان معاصر.

ایکنا - فلسفه اسلامی چگونه می تواند در پیشبرد مطالعات میان رشته ای نقش آفرین باشد و ارتباط ارگانیک خود را با سایر علوم انسانی همچون جامعه شناسی، روان شناسی و علوم سیاسی برقرار کند؟ آیا حفظ این ارتباط نمی تواند به نحوی به حل مسائل مطرح شده کمک کرده باشد؟

فلسفه در آغاز در یونان «مادر علوم» بوده است و جدا شدن علوم و تخصصی شدن آن ها از پیامدهای دوره مدرن است. اما اکنون در مطالعات میان رشته ای فلسفه می تواند به عنوان یک دانش جامع نگر و کل گرا  مسائل پیچیده جامعه معاصر را که غالباً در مرز چند دانش قرار دارند در یک سیستم واحد منسجم و مرتبط صورت بندی نماید. می تواند در پیوند دهندگی، مبناکاوی و افق گشایی نقش ایفا کند.  پیوند دادن دیدگاه ها، آشکار کردن پیش فرض های آن ها و قرار دادن یافته های پراکنده در افق پرسشهای بنیادین.  به تعبیری دیگر فلسفه در  رویکرد میان رشته ای می تواند حلقه واسطی باشد که ایده «نگاه جامع» را از یک شعار به یک رویکرد عملی و روشمند تبدیل می کند.

البته باید توجه داشت میان رشته ای بودن برای فلسفه اسلامی یک ابزار است، نه غایت؛ غایت، بازسازی فهم جامع از مسئله و قرار دادن اجزای پراکنده در یک کل معنادار است. در مطالعات معاصر، استفاده از مبانی فلسفه اسلامی، به ویژه حکمت متعالیه، در برخی حوزه های علوم انسانی و اجتماعی و به طور مشخص در فلسفه هنر و معماری اسلامی، نشان می دهد که ظرفیت میان رشته ای این سنت صرفاً یک ادعا نیست. در سال های اخیر، شماری از دانشجویان و پژوهشگران برجسته حوزه معماری اسلامی، در رساله های دکتری خود از مبانی حکمت متعالیه برای صورت بندی مسائل معماری بهره گرفته اند و برخی از این پژوهش ها نیز به مقاله های علمی در نشریات داخلی و بین المللی انجامیده است.

تجربه حضور و مشارکت مستقیم در برخی از این پژوهش ها نیز نشان می دهد که این مواجهه می تواند به تولید مسائل و خوانش های تازه ای در مرز فلسفه و معماری بینجامد.  نمونه دیگر، پژوهش «مبانی حکمی هنر و زیبایی سهروردی» است که در قالب یک طرح پژوهشی و با پیشنهاد فرهنگستان هنر تدوین و منتشر شد و سپس به زبان چینی ترجمه و در پکن منتشر گردید و در مراسمی نیز رونمایی شد. اهمیت این تجربه، صرفاً در انتشار یک اثر یا ترجمه آن نیست؛ بلکه در نشان دادن این ظرفیت است که یک بحث برخاسته از فلسفه اسلامی می تواند از قلمرو مطالعات تخصصی فلسفه فراتر رود، با حوزه هنر ارتباط برقرار کند و حتی در یک فضای علمی و فرهنگی غیرایرانی مورد توجه قرار گیرد.

البته نباید از این نمونه ها نتیجه گرفت که فلسفه اسلامی اکنون به طور گسترده در جامعه حضور یافته یا مسئله میان رشته ای بودن آن حل شده است. اهمیت این نمونه ها در جای دیگری است: آن ها امکان و ظرفیت فلسفه اسلامی برای گفت وگو با دانش ها و حوزه های جدید را به صورت عینی نشان می دهند. این نمونه ها نشان می دهند که ظرفیت میان رشته ای فلسفه اسلامی صرفاً یک امکان نظری نیست، بلکه در عمل نیز قابلیت تولید پژوهش و اثرگذاری در حوزه های دیگر را پیدا کرده است.

تحقق گسترده تر این ظرفیت، به همت پژوهشگران، کیفیت مسئله پردازی، تربیت دانشجویان، توسعه پژوهش های میان رشته ای و ایجاد بسترهای نهادی مناسب وابسته است.  از این منظر، میان رشته ای شدن را نباید صرفاً یک روش برای «کاربردی کردن» فلسفه اسلامی دانست. اهمیت عمیق تر آن در این است که فلسفه اسلامی از طریق ورود به حوزه هایی مانند هنر، معماری، اخلاق، علوم اجتماعی و دیگر عرصه های انسانی، امکان های مفهومی خود را در مواجهه با مسائل جدید آشکار می کند و در نتیجه، به بازتولید و پویایی خود نیز یاری می رساند.

در هر حال این بحث، شاید بتواند استدلال قبلی درباره کلی و انتزاعی بودن فلسفه را هم تقویت می کند. چون اگر فلسفه اسلامی صرفاً دانشی جزئی و وابسته به یک حوزه خاص بود، امکان چنین انتقالی به معماری، هنر و دیگر حوزه ها را نداشت. با این حال باید توجه داشت میان رشته ای بودن فقط راهی برای کاربردی کردن فلسفه نیست، بلکه یکی از ساز وکارهای حیات و بازتولید خود فلسفه اسلامی است.

ایکنا - در مواجهه با چالش های جهانی مانند اختلافات فرقه ای، تعاملات بین المللی و رویارویی با «دیگری فکری»، فلسفه اسلامی چگونه می تواند از انزوا خارج شده و در سطح جهانی اثرگذار باشد؟

به نظر نمی رسد بتوان امروز از انزوای فلسفه اسلامی در عرصه علمی جهان سخن گفت. کافی است به جریان مستمر انتشار مقالات پژوهشی در نشریات بین المللی، انتشار کتاب های تخصصی و فعالیت مراکز و پژوهشگران دانشگاهی در کشورهای مختلف توجه کنیم. پایگاه هایی مانند LinkedIn و Academia نیز هر روز نمونه های متعددی از این مطالعات و آثار را معرفی می کنند. این روند تنها به مقالات دانشگاهی محدود نیست؛ در سال 2026 آثار مهمی در حوزه فلسفه و حکمت اسلامی منتشر شده است؛ از جمله الهیات شفای ابن سینا با مقدمه ای علمی از رئیس دانشگاه الازهر مصر و نیز مجموعه ای آثار سهروردی که در عمان منتشر شده است.

از سوی دیگر، در همین روزها، یک پژوهشگر فنلاندی و استاد در حوزه فلسفه و عرفان اسلامی، با حمایت مالی دولت فنلاند، طرح پژوهشی گسترده ای را به بررسی حکمت اشراق و تعالیم اشراقی اختصاص داده و برای سال 2027 نیز در چارچوب این طرح، فراخوان جذب پژوهشگر پسادکتری منتشر کرده است. این نمونه ها و موارد متعدد دیگر نشان می دهد که فلسفه اسلامی نه تنها موضوعی متعلق به گذشته نیست، بلکه همچنان موضوع پژوهش تخصصی، سرمایه گذاری علمی و گفت وگوی دانشگاهی در سطح بین المللی است.

بنابراین، شاید مسئله اصلی فلسفه اسلامی امروز انزوا از جهان علم نباشد؛ بلکه مسئله مهم تر، نسبت میان این تولید علمی گسترده و حضور آن در فضای عمومی، مسائل معاصر و علوم انسانی امروز است. پرسش اساسی این است که چگونه می توان این میراث فکری را از سطح مطالعات تخصصی به عرصه های گسترده تر اندیشه، علوم انسانی، هنر، معماری و مسائل انسان معاصر پیوند زد.به نظر می رسد مسئله فلسفه اسلامی، انزوا نیست؛ مسئله، نسبت میان حضور علمی جهانی و حضور مؤثر در زندگی فکری و فرهنگی معاصر است.

ایکنا - به عنوان حسن ختام؛ بفرمایید برای خروج فلسفه اسلامی از وضعیت کنونی و بازگشت آن به متن حیات علمی و اجتماعی جامعه، راهکار شما چیست و به نظر شما این احیا از کجا باید آغاز شود؟

توجه به تجربه بیش از سی سال حضور در محافل دانشگاهی، به نظر نمی رسد بتوان از انزوای فلسفه اسلامی از متن حیات علمی و اجتماعی جامعه سخن گفت. رشته فلسفه اسلامی در بسیاری از دانشگاه های ایران رشته ای فعال است و در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری، دانشجویان نخبه در آن تحصیل می کنند. نشریات تخصصی و این حوزه نیز همچنان در کنار دیگر نشریات علمی، حضوری فعال دارند و در نظام ارزیابی علمی از جایگاه قابل قبولی برخوردارند. دانش آموختگان این رشته نیز در حوزه های متنوع علمی و حرفه ای، عمدتاً در مشاغل مرتبط با تخصص خود، فعالیت می کنند و در آمایش های اخیر نیز بیکاری قابل توجهی برای این رشته گزارش نشده است.

در سطح بین المللی نیز فلسفه اسلامی حوزه ای پویا و فعال است؛ مقالات، کتاب ها، طرح های پژوهشی و فعالیت های دانشگاهی متعددی در کشورهای مختلف نشان می دهد که این حوزه همچنان موضوع پژوهش و گفت وگوی علمی است. بنابراین، شاید مسئله اصلی انزوای فلسفه اسلامی یا رکود آن نباشد؛ بلکه مسئله، شناسایی و فعال کردن ظرفیت های آن برای حضور در عرصه های جدید است. فلسفه اسلامی امکان حضور در حوزه های نوین دانش و مسائل معاصر را دارد؛ اما میزان تحقق این امکان، بیش از هر چیز، به کیفیت بازخوانی میراث فلسفی، روش شناسی پژوهش و خلاقیت پژوهشگران در برقراری پیوند میان این میراث و مسائل جهان معاصر وابسته است. به نظر این صورت بندی یک نکته مهم را هم روشن می کند: مسئله فلسفه اسلامی، «نبودن نیست»؛ «چگونه بودن» و «چگونه حضور یافتن» است.

انتهای پیام

نظرات

captcha